W ramach przygotowań do naszych rekolekcji w Toruniu rozpoczynamy nowy cykl prezentujący proroków mniejszych. Oczywiście nie zastąpi to osobistej lektury poszczególnych ksiąg. Zaczynamy od Ozeasza.
Prorok Ozeasz działał już po rozpadzie królestwa Izraela. Pochodził z państwa północnego, które było również terenem jego działalności prorockiej, mimo że w swych wystąpieniach nawiązuje do całego narodu izraelskiego. Ozeasz sprawował urząd prorocki w VIII w. przed Chrystusem. Dane historyczne księgi wskazują na okres panowania dynastii Jehu (od 813 r. przed Chr.), a w każdym razie na lata przed upadkiem Samarii (721 r. przed Chr.).
Był to bardzo burzliwy czas w państwie północnym. Panował ogromny zamęt polityczny, miał miejsce upadek religijno-moralny. Zanikał sakralny charakter monarchii, a często zmieniający się władcy nie troszczyli się o zachowanie przymierza między Bogiem a wybranym narodem.
Ozeasz w swoich mowach karci wszelkie nadużycia synkretyczne, kreowanie królów bez pytania się o wolę Bożą oraz występki moralne zakazane Prawem Bożym. Adresatami jego gróźb są dygnitarze dworscy, politycy, a także kapłani związani z miejscami oficjalnego kultu. Prorok w swoich mowach posługuje się językiem obrazowym, bogatym w symbolikę teologiczną i tchnącym głęboką miłością do swego narodu. Gra uczuć, nieraz bardzo gwałtownych, utrudnia niejednokrotnie zrozumienie poszczególnych mów.
W księdze można dość wyraźnie wyróżnić trzy części. Pierwsza z nich opisuje historię małżeństwa Ozeasza (rozdz. 1 – 3), przeplataną mowami Boga, wzorowanymi na procedurze sądowej. Analiza stylu (1 i 3 osoba lp.) i słownictwa każe przypuszczać, iż chodzi o rzeczywiste zdarzenie, a nie tylko o alegorię teologiczną. Druga część (4,1 – 9,9) obejmuje szereg karcących mów prorockich piętnujących nadużycia kultowe i polityczne, trzecia zaś (9,10 – 14,1) podobne mowy na temat bałwochwalstwa Izraela jako konsekwencji dawnych grzechów popełnianych w ciągu jego długiej historii. Księgę zamyka wezwanie do powrotu do Boga, stylizowane na liturgię pokutną.
Teologia księgi koncentruje się wokół miłości Boga do swego narodu. Bóg wymaga od niego pełnego miłości oddania i poznania Go (6,6), płynącego z głębi serca. Izrael pozostawał tylko przez bardzo krótki czas wędrówki na pustyni wierny swemu Bogu; później wstąpił na drogę buntu i odstępstwa. Wszystkie stany i warstwy społeczne sprzeniewierzyły się Panu i naruszyły przymierze. Dlatego Bóg chciałby poprowadzić swój naród znów na pustynię, by wytworzyć dawną więź miłości i zaufania (2,16). Symbolika małżeństwa oznacza przede wszystkim przymierze między Bogiem a Jego narodem, dalej zaś obejmuje całokształt stosunków między partnerami przymierza.
Alegoryzujące zastosowanie małżeństwa jako symboliki teologicznej jest owocem osobistej refleksji proroka nad własnym życiem; wywarło ono wielki wpływ na słownictwo i teologię późniejszych proroków (Jeremiasza, Ezechiela, Deutero-Izajasza). Za odstępstwo spadnie na naród kara przedstawiona pod postacią najazdu asyryjskiego; także ten obraz nieprzyjaciela pustoszącego kraj pozostanie klasyczny w groźbach późniejszych proroków.
Nowy Testament często przytacza słowa proroka Ozeasza, co świadczy o jego aktualności teologicznej. Wypowiedź Ozeasza o wyższości miłości w porównaniu z ofiarami podejmuje sam Jezus i to dwukrotnie (Oz 6,6 – Mt 9,13 i 12,7).